Techniki propagandowe
Taktyki manipulacji, pod kątem których skanujemy każdy przekaz.
Nasza analiza opiera się na 18 technikach opisanych przez San Martino i in. (2019, arXiv:1910.02517) — standardzie badań nad wykrywaniem propagandy, kontynuującym tradycję siedmiu klasycznych chwytów Clyde'a Millera (1939). Poniższe przykłady to prawdziwe, dosłowne cytaty z oficjalnych wypowiedzi Kremla i rosyjskiego MSZ, w naszym tłumaczeniu.
- 01
Język nacechowany emocjonalnie
Słowa dobrane dla silnego ładunku emocjonalnego, by poruszyć odbiorcę zamiast go poinformować.
«…його [Зеленського] нездорові амбіції, які плекали західні куратори…»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 25 grudnia 2024 r. - 02
Etykietowanie
Przypięcie osobie lub idei etykiety, którą odbiorcy już kochają albo której nienawidzą, tak by to ona zastąpiła argument.
«…злочинний нелегітимний режим Зеленського…»
— Władimir Putin, „Podsumowanie roku”, Moskwa, 19 grudnia 2024 r. - 03
Powtarzanie
Powtarzanie tego samego przekazu, aż znajomość zostanie wzięta za prawdę.
«…неприпустимо, щоб в Україні був головнокомандувач, залежний від наркотиків.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 15 grudnia 2022 r. (cytując Petra Poroszenkę) «…безглуздо підтримувати нацистський режим на чолі з наркоманами…»
— Wystąpienie ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, Dhaka, 8 września 2023 r. «Його [Зеленського] наркозалежність стала цілком очевидною…»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 25 grudnia 2024 r. To samo oszczerstwo, powtarzane przez różnych wysokich urzędników rok po roku.
- 04
Wyolbrzymianie lub pomniejszanie
Rozdmuchanie czegoś ponad miarę — albo bagatelizowanie — by zniekształcić rzeczywistą wagę.
«Знадобився б понад мільярд років, щоб ґрунтовно вивчити предмет, який він хоче скасувати.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. (w odpowiedzi polskiemu ministrowi kultury) - 05
Podważanie wiarygodności
Podważanie wiarygodności osoby, instytucji lub faktu bez obalania czegokolwiek co do meritum.
«Чи говорить він від імені українського народу? Аж ніяк — він говорить від імені тих, хто йому платить.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 15 grudnia 2022 r. - 06
Odwołanie do strachu i uprzedzeń
Budowanie poparcia dla idei przez podsycanie strachu przed alternatywą.
«Однак Росія не може почуватися в безпеці, розвиватися й існувати, стикаючись із постійною загрозою з території сьогоднішньої України.»
— Władimir Putin, Orędzie Prezydenta Federacji Rosyjskiej, Moskwa, 24 lutego 2022 r. - 07
Machanie flagą
Uzasadnianie idei przez granie na dumie lub tożsamości grupy (narodu, wiary itp.).
«Я вірю у вашу підтримку і в незламну силу, що корениться в любові до нашої Вітчизни.»
— Władimir Putin, Orędzie Prezydenta Federacji Rosyjskiej, Moskwa, 24 lutego 2022 r. - 08
Nadmierne uproszczenie przyczyn
Obarczanie jedną przyczyną złożonego zjawiska, w którym działa ich wiele.
«Лише злочинний уряд України несе відповідальність за неминучі жертви серед цивільних.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. - 09
Slogany
Krótka, uderzająca fraza, która sprowadza twierdzenie do czegoś zapadającego w pamięć i trudnego do zakwestionowania.
«“Імперія брехні”, яку я згадав на початку свого виступу, у своїй політиці керується передусім грубою, прямою силою.»
— Władimir Putin, Orędzie Prezydenta Federacji Rosyjskiej, Moskwa, 24 lutego 2022 r. - 11
Fałszywa alternatywa
Przedstawianie tylko dwóch możliwości tam, gdzie jest ich więcej — czasem tylko jednego „dopuszczalnego” wyboru.
«Вони не залишили нам іншого вибору, крім як забезпечити свою безпеку через спеціальну військову операцію.»
— Wystąpienie ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, Dhaka, 8 września 2023 r. - 12
Frazesy zamykające dyskusję
Utarty zwrot, który ucina dalsze myślenie lub dyskusję.
«Скільки людей, стільки й думок.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. - 13
Whataboutyzm
Odbijanie krytyki zarzutem hipokryzji wobec krytykującego zamiast odpowiedzi na nią.
«У Косові не було ні референдуму, ні бойових дій. Сербія не нападала на албанців. Був посередник, ситуація була спокійною, без насильства. Аж раптом вони заявили, що втомилися від переговорів, і проголосили незалежність. Їх визнали незалежною державою.»
— Wystąpienie ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, Dhaka, 8 września 2023 r. (broniąc referendum na Krymie przez wskazanie uznanego przez Zachód Kosowa) - 14
Reductio ad Hitlerum
Odrzucenie idei przez powiązanie jej z grupą, którą odbiorcy pogardzają.
«Гітлер палив книги, а його послідовники [в Україні] знищують їх іншими методами.»
— Wystąpienie ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, Dhaka, 8 września 2023 r. - 15
Odwracanie uwagi
Wprowadzenie nieistotnego wątku, by odciągnąć uwagę od rzeczywistej sprawy.
«Вони навіть заборонили кулінарні книги. Чому? Бо не хотіли ні з ким ділитися борщем.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. - 16
Efekt owczego pędu
Nakłanianie odbiorców, by się przyłączyli, bo „wszyscy inni już to zrobili”.
«Пересічні італійці — зокрема незалежні журналісти, фахівці з міжнародного права, представники академічної спільноти, підприємці, діячі культури та громадські активісти — надіслали сотні листів Президентові Російської Федерації Володимиру Путіну.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. - 17
Celowa niejasność
Celowo nieprecyzyjne sformułowania, by odbiorca sam dopowiedział zamierzony sens.
«…скоєні силами, які вийшли з-під контролю президента Зеленського або яких він ніколи й не контролював.»
— Briefing rzeczniczki MSZ Marii Zacharowej, Moskwa, 6 kwietnia 2022 r. - 18
Podmiana stanowiska (chochoł)
Zastąpienie stanowiska przeciwnika słabszą wersją i obalanie tamtej zamiast prawdziwej.
«Коли вони говорять про демократію, західні країни мають на увазі, що їхня система, влада й державний устрій є ідеальними, тож усі інші мають брати їх за взірець.»
— Wystąpienie ministra spraw zagranicznych Siergieja Ławrowa, Dhaka, 8 września 2023 r.